کد خبر: ۴۲۸۴۸۸۳

تاریخ: ۰۶ خرداد ۱۴۰۴ - ۰۹:۰۲

یادداشت

مواجهه امام جواد(ع) با قدرت سیاسی عباسیان

دوران امام جواد(ع)، دوران حکومت خلفای عباسی مانند مأمون و معتصم بود؛ خلفایی که با سیاست‌های پیچیده، می‌خواستند رهبری دینی شیعه را محدود کنند، اما امام جواد(ع)، با وجود سن کم، از قدرت درونی و علمی عمیقی برخوردار بود که این توطئه‌ها را خنثی کرد.

امام محمد بن علی(ع) معروف به امام جواد(ع)، پیشوای نهم شیعیان در شرایطی بسیار حساس و پیچیده به امامت رسیدند. ایشان در سن کم، در حدود هشت سالگی، پس از شهادت پدر بزرگوارشان امام رضا(ع)، رهبری جامعه شیعی را بر عهده گرفتند. این دوران، همزمان با اوج قدرت خلفای عباسی بود که به شدت نگران رشد و نفوذ شیعه بودند و تلاش می‌کردند هرگونه تهدید سیاسی و اجتماعی را کنترل کنند.

دوران امام جواد(ع)، دوران حکومت خلفای عباسی مانند مأمون و معتصم بود؛ خلفایی که با سیاست‌های پیچیده، می‌خواستند رهبری دینی شیعه را محدود کنند. مأمون، امام را به بغداد فراخواند و حتی با ازدواج دادن دختر خود به ایشان سعی کرد امام را تحت نفوذ خود در آورد، اما امام جواد(ع)، با وجود سن کم، از قدرت درونی و علمی عمیقی برخوردار بودند و این توطئه‌ها را خنثی کردند.

به گفته برخی از پژوهشگران معاصر آگاهی‌هاى تاريخى درباره زندگى امام جواد(ع) چندان گسترده نيست، زيرا علاوه بر اینکه محدوديت‌هاى سياسى همواره مانع از انتشار اخبار مربوط به امامان معصوم(ع) مى‌شد، تقيه و شيوه‏‌هاى پنهانى مبارزه كه براى «حفظ امام و شيعيان از فشار حاكميت» بود، عامل مؤثرى در عدم نقل اخبار در منابع تاريخى است. افزون بر این، زندگى امام جواد(ع) چندان طولانى نبوده است كه اخبار فراوانى هم از آن در دسترس ما قرار گيرد. (حیات فکری و سیاسی امامان شیعه،‌ ص 476-477)

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های مواجهه امام جواد(ع) با عباسیان، مناظرات علمی و کلامی ایشان با خلفا و علما بود. به گفته محققان، امام جواد(ع) نخست از طرف شيعيان خود _ که با توجه به سن كم آن حضرت مى‌‏خواستند علم الهى امام را دريابند _ و دوم از طرف حكومت، به‌ويژه مأمون و معتصم به مناظره دعوت می‌شدند، از این‌رو خلفا تلاش کردند با تشكيل مجالس مناظره، امام را رو در روى برخى از دانشمندان قرار دهند. (حیات فکری و سیاسی امامان شیعه، 482)

در آثار متعددی که درباره زندگانی امام جواد(ع) یا مناظره‌های معصومین(ع) به رشته تحریر درآمده، بخشی به مناظرات ایشان اختصاص پیدا کرده است. در کتاب «مناظره‌های معصومان» آیت‌الله سبحانی، مناظره ایشان با یحیی بن اکثم از علمای اهل سنت و قاضی‌القضات بغداد به تفصیل نقل شده است که در آن ناتوانی او در برابر امام جواد(ع) آشکار شده است. (مناظره‌های معصومان، ص 185)؛ در کتاب‌های دیگری چون «موسوعة الإمام الجواد(ع)» نیز این مناظرات طرح شده است.

امام جواد(ع) در این مناظرات با حکمت و استدلال‌های قوی، با تسلط کامل بر علوم دینی و عقلی، در برابر سؤالات و تهمت‌های خلفا و دشمنان، پاسخ می‌دادند. این مناظرات جایگاه علمی امام را تثبیت کرد که یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های حکمت، شجاعت و صبر ایشان بود. مأمون و دیگر خلفا، با طرح سؤالات دشوار و گاهی به قصد به چالش کشیدن و تخریب جایگاه امام، مناظراتی ترتیب می‌دادند. امام جواد(ع) در مناظرات، با متانت به شیوه‌ای دقیق و منطقی، با استفاده از آیات قرآن، احادیث معتبر و استدلال‌های عقلی به سؤالات پاسخ می‌دادند. (مناظره‌های معصومان، ص 181 تا 196)

یکی از مشهورترین مناظرات امام جواد(ع) با مأمون بود. مأمون در این مناظره‌ها سعی داشت با پرسش‌های دشوار و پیچیده، امام را به تنگنا بکشد یا عقاید شیعه را به چالش بکشد. اما ایشان با آرامش و صبر، توانستند آموزه‌های شیعه را به روشنی بیان کنند.

این مناظرات تنها یک گفت‌وگوی ساده نبود، بلکه دفاعی استراتژیک از حقانیت و جایگاه شیعه در برابر قدرت سیاسی و تفکرات مقابل بود. امام جواد(ع) به کمک این مناظرات، ضمن حفظ جایگاه رهبری دینی، اعتماد شیعیان را نسبت به خود تقویت و به تبیین و ترویج آموزه‌های شیعه کمک کردند.

با مرور و دقت در مناظرات علمی و کلامی امام جواد(ع) آن‌ها را نمونه‌ای از قدرت استدلال و حکمت در برابر فشارهای سیاسی و فرهنگی می‌بینیم. این مناظرات، علاوه بر ارزش علمی و تاریخی، الگویی مهم برای مقابله با تهدیدها و شبهات دینی به‌شمار می‌رود.

در مجموع، امام جواد(ع) به جای رویارویی نظامی یا خشونت، مسیر حکمت و صبر را انتخاب کردند. ایشان با کلام نرم اما محکم، و رفتار اخلاقی بی‌نظیر، به مقابله با فشارهای سیاسی پرداختند. این نوع مواجهه، الگویی ارزشمند برای نسل‌های بعد شد که نشان داد می‌توان در برابر استبداد با خرد و صبر ایستادگی کرد و حق را حفظ کرد.